۳۷
۱۶
تراژدی حلاج در متون کهن: موافقان و مخالفان مشرب عرفانی حلاج

تراژدی حلاج در متون کهن: موافقان و مخالفان مشرب عرفانی حلاج

پدیدآور: قاسم میرآخوری ناشر: بازتابتاریخ چاپ: ۱۴۰۰مکان چاپ: تهرانتیراژ: ۵۰۰شابک: 4ـ42ـ7522ـ600ـ978 تعداد صفحات: ۵۹۶

خلاصه

دربارۀ حقانیت مشرب حلاج در میان فقها و متکلمان و فلاسفه سه نظر وجود دارد؛ الف) تکفیر: عده‌ای او را محکوم کرده و گفته‌اند مذهب عرفانی حلاج زندقه است و خوارق عادات او چشم‌بندی و شعبده‌های شیطانی است. ب) تقدس: گروهی دیگر معتقد هستند حالات عارفانۀ حلاج با شریعت توافق دارد و خوارق عادات او حقیقت داشته است. ج) بی‌نظر: این گروه باور دارند حالت حلاج موردی محرمانه، مرموز و توضیح‌ناپذیر است که آنان نمی‌توانند دربارۀ آن قضاوت کنند.

معرفی کتاب

برای دیدن بخشی از صفحات کتاب، لینک فایل پی دی اف (pdf) را ببینید.​

 

دربارۀ حقانیت مشرب حلاج در میان فقها و متکلمان و فلاسفه سه نظر وجود دارد؛ الف) تکفیر: عده‌ای او را محکوم کرده و گفته‌اند مذهب عرفانی حلاج زندقه است و خوارق عادات او چشم‌بندی و شعبده‌های شیطانی است. ب) تقدس: گروهی دیگر معتقد هستند حالات عارفانۀ حلاج با شریعت توافق دارد و خوارق عادات او حقیقت داشته است. ج) بی‌نظر: این گروه باور دارند حالت حلاج موردی محرمانه، مرموز و توضیح‌ناپذیر است که آنان نمی‌توانند دربارۀ آن قضاوت کنند.

شیعیان دربارۀ حلاج اظهارنظرهای مختلفی کرده‌اند. زیدیه حلاج را محکوم می‌کنند. ابویوسف قزوینی شاگرد ابن کج نمونۀ این گروه است. امامیه: بر طبق توقیع صادره علیه حلاج، عموم مجتهدان از اخباریون بی‌استثناء او را تکفیر کرده‌اند؛ از جمله کرکی، مقدادی، حر عاملی، شیخ مفید، شیخ طبرسی و شیخ طوسی. در میان فقهای اخباری تنها قاضی نورالله شوشتری ستایشگر حلاج بود؛ اما فقهای اصولی شیعه مانند شیخ بهایی، میرداماد و فیض کاشانی حلاج را ستایش و تکریم می‌کنند.

متکمان چون حلاج از اصطلاحات فلسفی یونانی استفاده کرده بود، بنابراین از طرف نخستین متکلمان معتزلی مانند الجبایی، ابویوسف قزوینی و اشعریان مانند باقلانی و جوینی تکفیر شد. اما طرفداران منطق یونانی از او دفاع کرده‌اند. نواشعریانی چون غزالی و فخرالدین رازی و حکمایی مانند ابن طفیل و خواجه نصیرالدین طوسی و اشراقیونی چون سهروردی و صدرالدین شیرازی با آراء و نظریات حلاج موافق بوده‌اند.

صوفیان نیز دربارۀ حلاج به سه گروه موافق، مخالف و بی‌نظر تقسیم شده‌اند. صوفیان معاصر حلاج او را مرتد می‌دانستند؛ چون او خرقه را از تن درآورده و در ملأ عام به تبلیغ و سخن پرداخته بود. صوفیان بی‌نظر از اظهارنظر صریح دربارۀ او خودداری کرده‌اند نظیر حصری جنبلی، قشیری و استادش دقاق که از اظهارنظر روی برتافتند. اما از صوفیان مدافع، شبلی با اینکه طریقت «عین الجمع» او را محکوم کرده و روز قتل و شکنجه حلاج به او دشنام داده بود، اعتراف می‌کند: «من و حلاج مشرب یگانه‌ای داشتیم؛ ولی او آن را آشکار کرد و من آن را پنهان داشتم، جنون و دیوانگی مرا رهانید و روشن‌بینی حلاج را به نابودی کشانید».

این کتاب دارای سه بخش است. بخش اول با عنوان «در حدیث دیگران» شامل گزارش دوستان، پیروان و مخالفان حلاج در عصر خود اوست. چهارده گزارش که مهم‌ترین آن گزارش ابن زنجی تقریرنویس دادگاه حلاج است.

بخش دوم با عنوان «بعد از حلاج» شامل 44 گزارش است. تمامی کسانی که در دفاع یا رد حلاج سخن گفته یا رساله و کتابی تألیف کرده‌اند، در این بخش گردآوری و تدوین شده است. بخش سوم «منظومه‌های عرفانی» است که شامل 31 منظومه از 31 شاعر فارسی زبان است که در اشعارشان از حلاج ستایش و تکریم کرده‌اند. شاعرانی چون باباطاهر عریان، ابوسعید ابوالخیر، سنایی غزنوی، عطار نیشابوری، فخرالدین عراقی، مولانا، سیف فرغانی، شیخ محمود شبستری، خواجوی کرمانی، حافظ شیرازی، شفیعی کدکنی و ... .

فهرست مطالب کتاب:

پیش‌گفتار

بخش اول: در حدیث دیگران

بخش دوم: بعد از حلاج

بخش سوم: منظومه‌های عرفانی

نمایۀ اشخاص

کتابنامه

نظر شما ۰ نظر

نظری یافت نشد.

پربازدید ها بیشتر ...

تبار و نشان‌شناسی سواران ساسانی در نقش‌برجسته فیروزآباد

تبار و نشان‌شناسی سواران ساسانی در نقش‌برجسته فیروزآباد

رضا کلانی با درآمدی از میرزامحمد حسنی

نقش‌برجسته‌های برجای مانده از عصر ساسانی (651 ـ 224 م) قابل رؤیت‌ترین اسناد هنری این سلسله هستند. اگ

حکم حکیم توس: نگرشی دگرگونه به شاهنامه و پندها و پندارهای آن

حکم حکیم توس: نگرشی دگرگونه به شاهنامه و پندها و پندارهای آن

اکبر قره‌داغی

در این کتاب حکمت‌های فردوسی در شاهنامه همراه با مثال ارائه شده است.

منابع مشابه

اندیشه و هنر؛ ویژۀ جلال آل‌احمد

اندیشه و هنر؛ ویژۀ جلال آل‌احمد

به سردبیری ناصر وثوقی با آثار جمعی از نویسندگان به کوشش و مقدمۀ تحلیلی از کامیار عابدی

در دهۀ نخست انتشار «اندیشه و هنر»، آثار آل‌احمد دهم در این نشریه منتشر می‌شد. چنان که می‌دانیم، شهرت

ناصر وثوقی؛ زبان فارسی و ادبیات معاصر

ناصر وثوقی؛ زبان فارسی و ادبیات معاصر

ناصر وثوقی به کوشش کامیار عابدی

در این کتاب ده مقاله دربارۀ زبان و دستور خط فارسی و 1+12 مقاله دربارۀ ادبیات معاصر ایران (مانند آثار

دیگر آثار نویسنده

فرهنگ واژه‌های فصوص الحکم

فرهنگ واژه‌های فصوص الحکم

محیی‌الدین ابن عربی با برگردان و پژوهش قاسم میرآخوری

از ویژگی‌های تصوف ابن عربی رازگونگی و پوشیدگی است، به گونه‌ای که برای همۀ مردم آشنا نیست و تنها برگز