۱۲۸
۵۸
عجایب مشرق‌زمین: جستاری در تاریخ هیولاها

عجایب مشرق‌زمین: جستاری در تاریخ هیولاها

پدیدآور: رودلف ویتکوور ناشر: فرهامهتاریخ چاپ: ۱۳۹۹مترجم: وحید سلیمانی مکان چاپ: تهرانتیراژ: -شابک: 9ـ828452ـ600ـ978تعداد صفحات: ۱۵۳

خلاصه

این کتاب خط سیر شکل‌گیری صور خیال را در ذهن غربی نشان می‌دهد. سنت پردازش تصویر اگزوتیک و فانتزی شرق چرا و از کجا و چگونه ذهن غربی را دربر گرفت؟ چرا شیوۀ زیستن و عادات و آداب شرقی‌ها برای غربی‌ها به امری غریب و توام با خیال و وهم تعریف شد و ذهنیت آنها را برای افسانه‌سرایی آماده کرد؟ این اندیشه در دوران استعمار به اوج خود رسیده بود و جهان ناشناخته و عجیب و غریب شرق به عنوان سوژه‌ای برای اکتشاف و تخیل غربی‌ها شد.

معرفی کتاب

برای دیدن بخشی از صفحات کتاب، لینک فایل پی دی اف (pdf) را ببینید.​


ایده اصلی این کتاب بر این نظر استوار است که هیولاانگاری یونانیان نسبت به شرق از کجا و چگونه پدید آمده است؟ در واقع عجایب مشرق‌زمین تصور غربی‌ها از هند بود که به مدت دوهزار سال ادامه داشت و در علوم طبیعی، جغرافیا، دایرةالمعارف‌ها و اطلس‌های گیتاشناسی، داستان‌های رمانتیک و کتاب‌های تاریخی، نقشه‌ها و مینیاتورها و مجسمه‌ها راه باز کرد. حتی پس از قرن‌ها که درک بهتری از شهر و هند عاید غرب شد، این تصورات قوم‌مدارانه از میان رفت، بلکه به شبه علم تبدیل شد و سنت فکری خاصی را پی افکند که هنوز هم در ذهن اروپاییان وجود دارد. در بسیاری از کتاب‌های تاریخی و گیتاشناسی کهن و در سنت عجایب‌نگاری سده‌های نخست اسلامی شاهد تجسم‌بخشی و ترسیم چهرۀ هیولا هستیم. این سنت به‌ویژه در آثار معروفی چون «عجایب المخلوقات و غرایب الموجودات» زکریای قزوینی وجود دارد و از آنجا به غرب و به مورخان یونانی و غربی به میراث رسیده است.

همچنین در سده‌های میانه دورنمایی دیگر نیز پیدا شد و عجایب زمینۀ هندی خود را از دست دادند و سایر مناطق دنیا خاستگاه عجایب دانسته شد. در این دوران سنت تصویرنگاری هیولا در حاشیۀ اکثر کتاب‌های مربوط به نقشه‌های دنیا و کتاب‌های تاریخی ـ  جغرافیایی دیده می‌شود. در بخشی از کتاب حاضر می‌خوانیم که چگونه از قرن سیزدهم میلادی به بعد، سنت قومی و جغرافیانگاری و هیولاانگاری کهن شرق به سنت‌های دینی غربی هم رسوخ کرد و به هنر گروتسک مذهبی تبدیل شد که در کتاب‌ها و تصویرسازی‌های دینی از جمله تزئینات کلیساها و هنر کلیسایی دیده می‌شود. به قول میخائیل باختین، گروتسک واقعیت وجود شر در جهان را به نمایش گذاشت و در آن از عناصر اغراق، تضاد و تحقیر استفاده کرد. گروتسک آشکارکنندۀ پتانسیل جهانی دیگر، با نظمی دیگر و شیوه‌ای از زندگی است.

سنت دینی غرب برای توجیه و تفسیر هیولا و عجایب، آن را در سنخ «حیوان‌نامه‌ها» جای داد؛ یعنی حیوان‌نامه‌هایی که به سبک دانشنامه‌ای تنظیم شده و هیولاها هم از مداخل آن به شمار می‌رفتند. همچنین از سده‌های سیزدهم میلادی به بعد سنت دینی در تبیین چیستی هیولا به آن ابعاد استعماری و تمثیلی داد و ماهیتی معرفتی ـ حیوانی برای آن قائل شد؛ مثلاً در حیوان‌نامه‌های غربی از سدۀ سیزدهم، کوتوله‌ها به نماد فروتنی و غول نماد غرور و تعصب و سگ‌سرها به نماد ستیزه‌جویان تعبیر شدند.

بنابراین وقتی با تغییر بنیادینی در مفاهیم هیولا روبرو می‌شویم که عجایب و شگفتی‌ها و کلاً هیولاها به مثابۀ عجایب اخلاقی تعبیر می‌شود و هرگونه پیدایش حیوان عجیب و غیرعادی به عدم رعایت دستورهای اخلاقی و موازین دینی مرتبط می‌شد. در این دوران هریک از هیولاها نمادی از حکمت خداوند در نظر گرفته می‌شد؛ مثلاً «لب‌پوش‌ها» ـ مردمانی که لب زیرینشان صورت آنها را می‌پوشانید ـ نماد عدل خداوند و «گلیم‌گوش‌ها» ـ مردمانی که گوش‌هایی داشتند که در آن می‌پیچیدند ـ به عنوان نماد بهترین مستمعین خداوند و هیولاهای بی‌سر نماد خضوع و خشوع تعبیر شدند.

در بخش دیگری از این کتاب آمده که در دوره‌هایی از تاریخ وجود هیولا با وقایع عجیب در آسمان مرتبط است. کسوف، ستارۀ دنباله‌دار و ستارگان هر کدام قدرت خاصی در به‌وجودآوردن گونه‌ای از هیولا دارند. تبیین علل علمی برای تولد هیولاها و موجودات خارق‌العاده نقطۀ دیگر بر سر راه تاریخ هیولا می‌باشد. از سدۀ هفدهم به بعد علت‌تراشی‌های بیولوژیک برای تولد هیولا از اندیشۀ ارسطویی ناشی شده بود که می‌گفت هیچ چیز خلاف طبیعت و به طور تصادفی رخ نمی‌دهد. به هر حال علم بر سر راه طلوع خود، باید به مسئلۀ چندهزارسالۀ هیولا پاسخ می‌داد و رفته‌رفته تجربه و آزمایش به عنوان پایه‌های اصلی علم مدرن و گام‌های کوچکی که مردم‌شناسان در ابتدای راه‌شان برمی‌داشتند، اعتبار هیولا را به زیر آورد و بازخوانی متون و روایت‌ها از دیدگاه‌های علمی و با روش تجربی آغاز شد.

این کتاب خط سیر شکل‌گیری صور خیال را در ذهن غربی نشان می‌دهد. سنت پردازش تصویر اگزوتیک و فانتزی شرق چرا و از کجا و چگونه ذهن غربی را دربر گرفت؟ چرا شیوۀ زیستن و عادات و آداب شرقی‌ها برای غربی‌ها به امری غریب و توام با خیال و وهم تعریف شد و ذهنیت آنها را برای افسانه‌سرایی آماده کرد؟ این اندیشه در دوران استعمار به اوج خود رسیده بود و جهان ناشناخته و عجیب و غریب شرق به عنوان سوژه‌ای برای اکتشاف و تخیل غربی‌ها شد. بر همین اساس گفتمان «ما» و «دیگری» در رابطه‌ای متمایز شکل گرفت: هر آنچه در جهان غیرغربی است، شگرف و شگفت‌انگیز است و از غرب عادی متمایز است. بنابراین شرق را باید کشف کرد تا نقاط تمایز «ما» با «آنها» مشخص شود. این همان تفکری است که غرب از طریق آن توانست انگاره، ایده و شخصیت و تجربه‌ای برای خودش دست‌وپا کند؛ یعنی غربی آن است که متمایز از شرقی است.

آنچه در این کتاب بررسی شده، به جنبۀ بسیار محدودی از تاریخ بی‌پایان هیولاها می‌پردازد؛ آن موجودات پیچیده‌ای که همواره تخیل آدمیزاد را مسخر خویش کرده بودند. یونانیان بسیاری از ترس‌های غریزی را در وجود هیولاهای اساطیری‌شان از قبیل ساتورها، قنطورها، سیرن‌ها و هارپی‌ها، متعالی و غیرزمینی کردند؛ اما در عین حال ترس‌هایی را که به شکل غیرمذهبی وجود داشتند، در قالب نژادها و جانوران شریر و هیولاوشی که به خیالشان در سرزمین‌های بسیار دور مشرق‌زمین زندگی می‌کردند، عقلانی ساختند. در این کتاب به مفاهیم قوم‌نگارانۀ یونانی از هیولاها پرداخته شده که از خلال اعصار به ما رسیده است.

فهرست مطالب کتاب:

مقدمه

1. منابع هیولاهای هندی

2. یک میان‌پردۀ روشنگر

3. میراث عهد کهن و نظرگاه مسیحیت در قرون وسطا

4. سنت تصویری

5. بحث اخلاقی دربارۀ مردمان عجیب‌الخلقه

6. هیولاها به عنوان طالع نحس

7. طلوع علم و مردمان افسانه‌ای

8. هیولاها در تصورات مردم

9. عجایب در گزارش‌های سیاحان

نظر شما ۰ نظر

نظری یافت نشد.

پربازدید ها بیشتر ...

دستور زبان اوستایی

دستور زبان اوستایی

محمدتقی راشد محصل

زبان اوستایی که یکی از دو شاخه زبان‌های «هند و ایرانی» منشعب از خانوادۀ زبانی «هندواروپایی» است، از

سرآغاز شعر نو کردی و تحول فرم‌های آن

سرآغاز شعر نو کردی و تحول فرم‌های آن

انور معرفت

در این کتاب به موضوع تاریخ تحول شعر نو کوردی پرداخته شده و تلاش شده تا با استناد به کتب و مجلات منتش