۲۲۹
۶۴
فرهنگ جمع‌های مکسر

فرهنگ جمع‌های مکسر

پدیدآور: بهروز صفرزاده ناشر: کتاب بهارتاریخ چاپ: ۱۳۹۸مکان چاپ: تهرانتیراژ: ۳۰۰شابک: 6ـ02ـ7067ـ622ـ978 تعداد صفحات: ۳۵۶+۱۵

خلاصه

واژۀ «مکسر» به معنای شکسته، اسم مفعول از مصدر «تکسیر» به معنای شکستن است و وجه تسمیۀ این نوع جمع آن است که ساختار واژۀ مفرد درهم شکسته می‌شود. در این فرهنگ جمع‌های مکسر رایج در عربی به صورت دسته‌بندی شده بر اساس وزن و با توجه به مفرد آنها آمده است.

معرفی کتاب

برای دیدن بخشی از صفحات کتاب، لینک فایل پی دی اف (pdf) را ببینید.​

 

جمع در زبان عربی بر سه قسم است:

1. جمع مذکر سالم که با افزودن «ـ ون» در حالت رفع یا «ـ ین» در حالت نصب و جر به آخر واژه ساخته می‌شود؛ مثل خطاط= خطاطون، مکتشف= مکتشفون، مصری= مصریین.

2. جمع مؤنث سالم که با افزودن «ـ ات» به آخر واژه ساخته می‌شود: احتمال= احتمالات، اضافه= اضافات.

3. جمع مکسر که با دگرگونی ساختار واژ] از طریق کم و زیاد شدن یا تغییر برخی از حروف یا حرکات آن ساخته می‌شود: شاعر= شعراء، طریق= طرق، فصل= فصول، جسم= اجسام و .... .

واژۀ «مکسر» به معنای شکسته، اسم مفعول از مصدر «تکسیر» به معنای شکستن است و وجه تسمیۀ این نوع جمع آن است که ساختار واژۀ مفرد درهم شکسته می‌شود. در این فرهنگ جمع‌های مکسر رایج در عربی به صورت دسته‌بندی شده بر اساس وزن و با توجه به مفرد آنها آمده است. هدف از این تألیف، دادن اطلاعات و آمار و ارقامی دربارۀ جمع‌های مکسر بوده که فرهنگ‌های عمومی عربی آنها را به صورت یک‌جا و مدون به دست نمی‌‌دهند. این تألیف صرفاً در چارچوب علم صرف و بدون در نظرگرفتن معانی واژه‌هاست.

یکی از فوایدی که از این فرهنگ به دست می‌آید، پی بردن به پاره‌ای از کم‌دقتی‌ها و اشتباهات فرهنگ‌نویسان و دانشمندان زبان عربی در مورد میزان ندرت یا بی‌نظیر بودن برخی از جمع‌های مکسر است. برای مثال در فرهنگ «اقرب الموارد» ذیل مادۀ «خ ب ث» در توضیح واژۀ «خبیث» آمده است: «الخبیث: النجس .... ج: خُبُث، خُبَثاء، اخباث، خبثة، مثل ضعیف و ضعفة، و لا یکاد یوجد لهما ثالث». یعنی جمع بستن «فعیل» به «فعلة» فقط دو مثال دارد: خبثة و ضعفة و مثال سومی برای آن یافت نمی‌شود.

همچنین با مراجعه به این فرهنگ مشخص می‌شود که بسیاری از جمع‌های مکسر در نوع خود بی‌نظیرند؛ مانند اوامر= امر و حمیر= حمار؛ اما در فرهنگ «اقرب الموارد» اشاره‌ای به بی‌نظیر بودن این جمع‌ها نشده است. یکی دیگر از فواید این فرهنگ، به دست آمدن آما فعال‌ترین و زایاترین وزن‌های جمع‌های مکسر است. از این آمار می‌توان بهره‌های گوناگونی جست و مثلاً در آموزش زبان عربی، در مبحث جمع مکسر اولویت را به پرکاربردترین اوزان اینگونه جمع‌ها داد و مثال‌ها را از میان آنها انتخاب کرد. همچنین با توجه به اینکه در دوران معاصر تلاش‌هایی برای قیاسی کردن بسیاری از قواعد صرفی عربی ـ از جمله قواعد جمع مکسر ـ صورت گرفته است، در دست داشتن اینگونه آمار می‌تواند برای اتخاذ چنین تصمیم‌هایی مفید باشد.

مدخل‌های این فرهنگ در وهلۀ نخست بر اساس وزن‌واژۀ جمع مکسر و در وهلۀ دوم بر اساس وزن‌واژۀ مفرد آن جمع تنظیم شده است؛ برای مثال اگر بخواهیم جمع‌های مکسری که بر وزن «أفعال» هستند و مفرد آنها بر وزن «فعل» است را بیابیم، باید در حرف «أ» وزن‌واژۀ «أفعال» را در ردیف الفبایی خود نگاه کنیم.

صورت اصلی واژه‌هایی که دچار تغییرات صرفی ـ ادغام، اعلال، قلب، حذف و .... شده‌اند، درون [] آمده است. در مورد جمع‌الجمع‌ها چنین اعمال شده است: اقاویل= اقوال (= قول)؛ یعنی «اقاویل» جمع «اقوال» است که خود جمع «قول» است.

فهرست مطالب کتاب:

پیش‌گفتار

مقدمه

راهنمای استفاده از فرهنگ

فرهنگ جمع‌های مکسر

پیوست‌ها:

پیوست 1: فهرست بسامدی الگوهای وزن‌واژه‌های جمع ـ مفردها

پیوست 2: فهرست الفبایی ـ بسامدی الگوهای وزن‌واژه‌های مفرد ـ جمع‌ها

پیوست 3: فهرست الفبایی ـ بسامدی وزن‌واژه‌ها (بدون تفکیک)

پیوست 4: فهرست الفبایی ـ بسامدی وزن‌واژه‌ها (به تفکیک)

پیوست 5: فهرست بسامدی وزن‌واژه‌ها (بدون تفکیک

پیوست 6: فهرست بسامدی وزن‌واژه‌ها (به تفکیک)

پیوست 7: واژه‌های دارای بیشترین تعداد جمع مکسر

پیوست 8: چند جمع مکسر استثنائی

پیوست 9: فهرست جمع‌های مکسر در فارسی امروز

نظر شما ۰ نظر

نظری یافت نشد.

پربازدید ها بیشتر ...

کلیات اوحدی مراغه‌ای؛ دیوان، منطق العشاق، جام جم

کلیات اوحدی مراغه‌ای؛ دیوان، منطق العشاق، جام جم

رکن‌الدین اوحدی مراغه‌ای

کلیات اشعار اوحدی مراغی، شاعر بزرگ قرن هفتم و هشتم هجری، پیش از این چندبار به طبع رسیده که علمی‌ترین

تذکره مقالات الشعراء

تذکره مقالات الشعراء

قیام‌الدین حیرت اکبرآبادی

تذکره مقالات الشعراء نوشتۀ قیام‌الدین حیرت اکبرآبادی متولد 1143 قمری است.

منابع مشابه بیشتر ...

قطره‌ها: ترجمه، تحقیق و شرح فارسی کتاب «قطر الندی و بل‌الصدی» اثر ابن هشام (جلد اول)

قطره‌ها: ترجمه، تحقیق و شرح فارسی کتاب «قطر الندی و بل‌الصدی» اثر ابن هشام (جلد اول)

جمال‌الدین محمد بن یوسف بن هشام الانصاری

کتاب قطرالندی و بل‌الصدی یک دورۀ نسبتاً کاملی از قواعد عربی به‌ویژه نحو را دربر دارد و با ترجمه و شر

گویش گیلکی رودسر (آواشناسی، صرف، نحو، واژه‌نامه)

گویش گیلکی رودسر (آواشناسی، صرف، نحو، واژه‌نامه)

عفت امانی

این کتاب نخستین کتاب در توصیف گویش گیلکی رودسر و نخستین واژه‌نامه از این گویش است.

دیگر آثار نویسنده بیشتر ...

دست‌نامۀ ویرایش

دست‌نامۀ ویرایش

بهروز صفرزاده

«دست‌نامۀ ویرایش» مرجعی کاربردی برای پاسخگویی به پرسش‌ها و نیازهای ویراستاران و علاقمندان زبان فارسی

فرهنگ فارسی گفتاری

فرهنگ فارسی گفتاری

بهروز صفرزاده

منظور از فارسی گفتاری آن بخش از زبان فارسی معیار ـ یعنی لهجۀ تهرانی ـ است که اهل زبان در گفت‌وگوهای