۱۴۴
۵۳
تکوین و تکامل (بهار نثر فارسی؛ از عصر سامانی تا دورۀ سلجوقی) و تقلید و تنزل (پاییز نثر فارسی؛ از دورۀ مغول تا عصر صفوی)

تکوین و تکامل (بهار نثر فارسی؛ از عصر سامانی تا دورۀ سلجوقی) و تقلید و تنزل (پاییز نثر فارسی؛ از دورۀ مغول تا عصر صفوی)

پدیدآور: قهرمان شیری ناشر: وراتاریخ چاپ: ۱۳۹۸مکان چاپ: تهرانتیراژ: ۲۰۰شابک: 0ـ61ـ8984ـ600ـ978 تعداد صفحات: ۵۱۴+۵۹۰

خلاصه

تاریخ ادبیات فارسی، تاریخ نظم و نثری دلنشین، عمیق و اثرگذار است که شرایط بلوغ فرهنگی و اجتماعی زبان فارسی را در مقاطع مختلف تاریخی فراهم کرده و شهرت ظرفیت‌های زبان فارسی را در جهان نشر داده است. این دو جلد کتاب یکی از مهم‌ترین آثار تحقیقی و تحلیلی حوزه زبان فارسی را در اختیار علاقمندان به آثار پژوهشی قرار داده است.

معرفی کتاب

برای دیدن بخشی از صفحات کتاب، لینک فایل پی دی اف (pdf) را ببینید.​

 

تاریخ ادبیات فارسی، تاریخ نظم و نثری دلنشین، عمیق و اثرگذار است که شرایط بلوغ فرهنگی و اجتماعی زبان فارسی را در مقاطع مختلف تاریخی فراهم کرده و شهرت ظرفیت‌های زبان فارسی را در جهان نشر داده است. این دو جلد کتاب یکی از مهم‌ترین آثار تحقیقی و تحلیلی حوزه زبان فارسی را در اختیار علاقمندان به آثار پژوهشی قرار داده است.

قدیمی‌ترین نوشته‌های برجای مانده از فارسی دری، متعلق به دورۀ حکومت‌های مستقل ایرانی است. بی‌گمان پیش‌تر از آن نیز نوشته‌هایی در کار بوده است، اما نگه‌دارندگان دل‌سوزی نداشته است که قدر آنها را بدانند و از آنها مراقبت کنند. آنها یا سربازان و فرماندهان بیگانه بوده‌اند و یا کسانی بوده‌اند که به بیگانگان خدمت می‌کرده‌اند؛ و در هر دو حالت، خوی بیگانگی داشته‌اند. آنچه فرهنگ یک ملت را حفظ می‌کند، خوی یگانگی و حس هم‌پیوندی است که نامش ناسیونالیسم است، با شکل‌گیری حکومت صفاریان و سامانیان در منطقۀ خراسان و سیستان و رخ‌داد حوادثی چون برخورد یعقوب لیث صفاری با عربی سرایی محمد بن وصیف سجستانی و نوح سامانی، فارسی دری دو حامی جدی برای خود می‌یابد و استفاده از آن برای نوشتن شعر و نثر با تشویق و تأیید بسیار همراه می‌شود و به این وسیله نخستین شیوه‌های نوشتن، یعنی سبک خراسانی در شعر و سبک مرسل در نثر فارسی، پدید می‌آید. نثر مرسل، طبیعی‌ترین سبک نگارش در تاریخ نثر فارسی است که گفتار و گویش روزمرۀ مردم را به طور مستقیم به متون نوشتاری تبدیل می‌کند. هنگامی که یک زبان مرحلۀ تبدیل از گفتار به نوشتار را طی می‌کند، حساسیت آن به درست‌نویسی و اصل‌رسانایی است و نه هنرنمایی‌های زبانی و ادبی؛ البته درگیر بودن جامعه با وقایع مهم سیاسی و فرهنگی نیز آن نوع هنرنمایی‌ها را بی‌معنا می‌کند. از منظر دیگر، می‌توان گفت که چون رواج‌دهندگان آثار فارسی در حقیقت از یک‌سو مردم عادی جامعه و از دیگر‌سو حکومت‌هایی هستند که از میان مردم برخاسته‌اند، زبان و محتوای نوشتارها به مقتضای مخاطبان و خواستاران آنها، از بافتی کاملاً ساده و طبیعی و رئالیستی برخوردار است. در این دوران عوامل دیگری نیز بر سادگی زبان تأثیر می‌گذارند که عبارت‌اند از: اندک‌بودن شمار و تجربیات نویسندگان، فراوانی موضوعات و نانوشته‌های و احساس نیاز به نوشتن در همۀ زمینه‌ها، استقبال گستردۀ دربارها از همۀ نویسندگان و شاعران، نبود رقابت‌های جدی در عرصه‌های نویسندگی و شاعری.

نثر فارسی از دورۀ سامانیان و صفاریان تا عصر سلجوقیان، همواره حرکتی جستجو‌گرانه و تکاملی داشته است. با آنکه همۀ خصوصیات نثر مصنوع، امروزه چندان مطلوب به نظر نمی‌رسد و حتی در زمان خود نیز نمی‌توانسته از پسند عمومی برخوردار بوده باشد، اما این نوع نثر نیز در زمان خود فلسفۀ مقبولی برای موجودیت خود داشته است. بخشی از دلایل وجودی برای پدیدآیی و پایانی نثر مصنوع عبارت‌است از: جستجوی ‌راهی متفاوت‌تر از ساده‌نویسی برای نوشتن، تلاش برای به‌کارگیری همۀ امکانات شعر در نثر، پیچیده‌سازی کلام برای دور کردن آن از ذهنیت عام و عوام، غنای زبانی و مضمونی و ادبی بخشیدن به سخن، به کار گرفتن تمام‌عیار اندیشه در هنگام گزینش و چینش کلام به وسیلۀ نویسنده و فعال‌سازی فکر مخاطب در هنگام خوانش متن، تبدیل خوانندۀ منفعل به جستجوگری فعال با استخدام صناعات بدیعی و بیانی و ایجاد ابهام‌های ادبی، تبدیل دیدگاه کل‌نگر و قیاسی به دیدگاه استقرایی و جزء‌نگر در هنگام مواجهه با متن، برقراری ارتباط بینامتنی بین ادبیات و تاریخ و مذهب و علوم مختلف.

واپس‌رویِ نثر فارسی به طور جدی، از دورۀ تیموریان آغاز می‌شود. اگر چه نشانه‌های بسیاری، آغاز این انحطاط را به دورۀ مغولان می‌رساند، اما همۀ همت نویسندگان نثر فارسی در دورۀ مغول متمرکز بر این موضوع است که پیشینۀ ادبی موجود در زبان فارسی را پشتوانۀ کار خود قرار دهند و از نابودی آن جلوگیری کنند. در رسیدن به این هدف نیز کار کسانی چون زیدری نسوی و عطاملک جوینی و خواجه‌رشید الدین فضل‌الله با توفیق بسیار همراه است. آنها نمونه‌های بسیار خوبی از ترکیب امکانات موجود در سه شیوۀ نثرنویسی پیش از دوران خود را به طور هم‌زمان به نمایش عینی می‌گذارند و وصاف الحضره ‌شیرازی نیز در زمان و مکانی دور از حوادث مصیبت‌بار مغول، به بازسازی کامل عیار نثر مصنوع می‌پردازد و نمونۀ مقبولی از آن را در اختیار مخاطبان آن سال‌ها قرار می‌دهد. کار سعدی در گلستان نیز نمونۀ دیگری از این ترکیب‌سازی‌ها است که همراه‌شدن آن با هنرنمایی‌های مختلف ادبی، روایی، تعلیمی، تجربی و فراروی از گونه‌های رایج ادبی و برخورداری از ایجاز و طنز و تنوع، باعث محبوبیت فراوان سبک او در بین خوانندگان و نویسندگان می‌گردد. پس در مجموع ویژگی برجسته‌ای که در نثر مغول وجود دارد وفاداری به وضعیت موجود و تلاش در جهت حفظ داشته‌ها از طریق ترکیب‌کردن آنها است.

اما نثر فارسی در دورۀ تیموریان، صفویان و نیمۀ اول از دورۀ قاجاریه، دچار پس‌روی و انحطاط جدی می‌شود. در این میان تلاش‌های وزیران اندیشمندی چون قائم مقام فراهانی در جهت ایجاد نوآوری در شیوۀ نویسندگی، اگر چه در ظاهر محدود به حوزۀ منشآت است، اما در مجموع در نیمۀ اول از عصر قاجار، تأثیر چشم‌گیری بر سبک عمومی نویسندگی در بسیاری از حوزه‌ها می‌گذارد. علاوه بر آن، نویسندگان این دوره از طریق فضای حاکم بر ادبیات رجعت‌گرای قاجاری، نوعی رفتار اعتدال‌گرایانه در پیش می‌گیرند که در حقیقت ترکیبی گزینش شده از خصوصیات نثر مرسل و مصنوع و گاه موزون گذشته، همراه با پاره‌هایی از امکانات زبان گفتار در عصر قاجار است. شکل‌گیری نثر تحلیلی در نیمۀ دوم از حکومت قاجاریه را باید یک انقلاب اساسی در حوزۀ نثر‌نویسی پس از گذشت هفت سده ایستایی و پس‌روی دانست که هم‌زمان با انجام تغییرات و تحولات فراوان در عرصه‌های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی به وقوع می‌پیوندد. تغییری که در نگرش روشنفکران و اندیشمندان قاجاریه حاصل می‌شود به مقدار زیادی وام‌دار آشنایی آنان با پیشرفت‌های خیره‌کنندۀ غرب در همۀ زمینه‌های زندگی است.

عنصر بیداری و به خودآیی، باعث افزایش مطالبات مردم از حکومت قاجاریه و ناگزیری آن به تمکین در برابر بخش‌هایی از خواسته‌های مردم و روشنفکران می‌شود و جدیت و سماجت گروه‌های گوناگون مردم، به تغییرات مختلفی در جامعه دامن می‌زند و از ملازمات این تغییر که با ورود مظاهر مدرنی چون مجلس شورای ملی و مطبوعات و پیشرفت امکانات چاپ و تأسیس حزب و تدوین قانون همراه است، به کارگیری زبان سادۀ عمومی در نگارش و میدان دادن به روزنامه نگاران و سیاست‌مداران و روشنفکران و نویسندگان و حتی توده‌های مردم برای تبیین و توضیح و تحلیل مستند و معقول رخ‌دادها و پدیده‌ها است؛  در این بستر اجتماعی و فرهنگی است که نثر تحلیلی‌زاده می‌شود. البته باید به این نکته نیز اشاره کرد که پیشینۀ گرایش به ساده‌نویسی به دورۀ صفویه و دربار گورکانیان هند باز می‌گردد که بعضی از نویسندگان نثر فارسی در صدد ساده‌سازی شیوۀ بیان و حتی سوق‌دادن آن به فارسی سره برمی‌آیند، اما چون استقبالی از کار آنان انجام نمی‌گیرد نمی‌توانند تأثیر چندانی نیز بر ایجاد تغییر در نثر فارسی بگذارند.

فهرست مطالب کتاب:

جلد اول:

درآمد

انواع نثر فارسی

نوشته‌های پیش از اسلام

نثر مرسل سامانی و غزنوی زمانه و زمینۀ پدیدآیی

ویژگی‌های نثر طبیعی/ مرسل

نثرنویسی و تاریخ‌نگاری بیهقی

نثر موزون یا تزیینی در ادبیات ایران

نثر فنی دلایل و زمینه‌های شکل‌گیری

نثر تصنعی در دورۀ سلجوقی

ویژگی‌های نثر تصنعی در دورۀ سلجوقی

کتاب‌نامه

جلد دوم: نثر ترکیبی در دورۀ مغول زمانه و زمینۀ پدیدآیی

ویژگی‌های نثر ترکیبی در عصر مغولان و ایلخانان

نثر تقلیدی در دورۀ تیموریان زمانه و زمینه پدیدآیی

ویژگی‌های نثر تقلیدی در دورۀ تیموری

نثر التقاطی در عصر صفوی زمانه و زمینۀ پدیدآیی

ویژگی‌های نثر التقاطی در دورۀ صفوی

نثر فارسی‌زبانان هندوستان در عصر گورکانیان

کتاب‌های نثر دورۀ صفوی

نظر شما ۰ نظر

نظری یافت نشد.

پربازدید ها بیشتر ...

مثنوی معنوی از نگاهی دیگر

مثنوی معنوی از نگاهی دیگر

سید‌علی‌محمد سجادی

نویسنده در این کتاب کوشیده تا گسستگی‌های ظاهری در این اثر کبیر را باز نماید و فهمی استوارتر از آن ار

سفرنامه تبریز

سفرنامه تبریز

میرزا سلیمان خان مهندس

نویسنده این رساله «سلیمان خان مهندس» فرزند «حکیم داود» است.

منابع مشابه بیشتر ...

ملکوت روایت: نگاهی به کارنامه بهرام صادقی (شناخت‌نامه، خلاصۀ آثار، نقد)

ملکوت روایت: نگاهی به کارنامه بهرام صادقی (شناخت‌نامه، خلاصۀ آثار، نقد)

قهرمان شیری

این کتاب تلاش دارد با نقد و بررسی آثار بهرام صادقی، روند داستان‌نویسی و تصویر کاملی از جایگاه و اهمی

دیدار اولین شکوفه گیلاس؛ آنتولوژی هایکو

دیدار اولین شکوفه گیلاس؛ آنتولوژی هایکو

به کوشش و برگردان سعید شیری، مجتبی مسعودی

این کتاب تلاش کرده است تا با نگاهی موشکافانه و دقیق ضمن معرفی مهمترین هایکوسرایان ژاپنی وجه تشابه و

دیگر آثار نویسنده بیشتر ...

ملکوت روایت: نگاهی به کارنامه بهرام صادقی (شناخت‌نامه، خلاصۀ آثار، نقد)

ملکوت روایت: نگاهی به کارنامه بهرام صادقی (شناخت‌نامه، خلاصۀ آثار، نقد)

قهرمان شیری

این کتاب تلاش دارد با نقد و بررسی آثار بهرام صادقی، روند داستان‌نویسی و تصویر کاملی از جایگاه و اهمی

روایت روزگار: نگاهی به کارنامه محمود دولت‌آبادی؛ شناخت‌نامه، خلاصه آثار، نقد اثر

روایت روزگار: نگاهی به کارنامه محمود دولت‌آبادی؛ شناخت‌نامه، خلاصه آثار، نقد اثر

قهرمان شیری

محمود دولت‌آبادي يكي از برجسته‌ترين داستان‌نويسان نسل دوم ايران است كه ممارست و دست‌ورزي با زبان، او