۱۳۴
۳۱
زبدۀ ‌الوقایع؛ تاریخ و جغرافیای وان

زبدۀ ‌الوقایع؛ تاریخ و جغرافیای وان

پدیدآور: میرزا موسی‌خان طباطبایی انصاری مصحح: حسن حضرتی، شهلا یوسف زاده ناشر: نگارستان اندیشهتاریخ چاپ: ۱۳۹۷مکان چاپ: تهرانتیراژ: ۵۰۰شابک: 4ـ42ـ8273ـ600ـ978 تعداد صفحات: ۳۲۵

خلاصه

این متن که به قلم میرزا موسی‌خان طباطبایی انصاری، منشی اول وزارت خارجه ایران در دوره ناصرالدین شاه قاجار تحریر یافته است، از جمله متون ارزشمند به‌شمار می‌رود که تصویری درخور از قلمرو شرقی جامعه عثمانی (مناطق وان، حکاری و بتلیس) در یک دوره مشخص به دست می‌دهد.

معرفی کتاب

برای دیدن بخشی از صفحات کتاب، لینک فایل پی دی اف (pdf) را ببینید.

 

در دو سده اخیر ارتباطات وسیعی بین جامعه ایران با دیگر جوامع برقرار شد که یکی از نتایج مهم آن، حصول آشنایی‌های متقابل و ارزشمندی بود که جوامع از وضعیت یکدیگر تحصیل کرده و گزارش آن در قالب انواع نگارش‌های رسمی و غیررسمی بر جای ماند است. گردشگران، ماموران دولتی، بازرگانان و دیگر فعالان اجتماعی و فرهنگی، از مهم‌ترین گروه‌هایی بودند که در جریان دیدارهایشان از دنیاهای «دیگری» دست به نگارش برده و خاطرات و نتایج نکته سنجی‌های خود را ثبت و ضبط می‌کردند. اهمیت اینگونه متون در مطالعات تاریخ معاصر ما غیر قابل چشم‌پوشی است. اما نمی‌توان از نظر دور داشت که همین امر خود یکی از دشواری‌های مطالعه تاریخ ایران در این دوران است. هنوز شمار درخوری از اینگونه متون در سراسر دنیا به طور پراکنده یا گمنام مانده یا نشر نایافته و حتی به‌درستی اطلاعات کتابشناسی آنها پردازش نشده است.

میان انواع متون مورد نظر، گزارش‌های دولتی و رسمی از ویژگی‌های خاصی برخوردار است. از آن جمله گزارش‌های ماموران سیاسی و دیپلماتیک کشور، در محورهایی چون شکل‌بندی متن، سبک و سیاق نوشتاری، محورهای مورد توجه دستگاه در برداشت اطلاعات، ظرفیت‌سنجی‌های اقتصادی و سیاسی و نیز مختصات اجتماعی و فرهنگی کشور یا کشورهای مقصد و دیگر موارد خاص، اهمیت‌های خاص خود را داراست. گزارش‌های ماموران سیاسی کشورها، به دلایلی چون طول مدت اقامت در کشور هدف و نیز کاوش هوشیارانه در زوایای جامعه پیرامون خود، واجد ارزش‌هایی بسیاری است.

این متن که به قلم میرزا موسی‌خان طباطبایی انصاری، منشی اول وزارت خارجه ایران در دوره ناصرالدین شاه قاجار تحریر یافته است، از جمله اینگونه متون ارزشمند به‌شمار می‌رود که تصویری درخور از قلمرو شرقی جامعه عثمانی (مناطق وان، حکاری و بتلیس) در یک دوره مشخص به دست می‌دهد.

«تاریخ و جغرافیای وان» یا «زبدۀ ‌الوقایع» تألیف میرزا موسی‌خان طباطبایی انصاری منشی اول وزارت خارجه، کتابی است بی‌نظیر و نافع که در نوع خود ممتاز و مؤلف در زمانی که به کارپردازی ایران در وان و حکاری و بتلیس مأمور بود، جمع‌آوری و در سنه 1306 قمری تألیف نموده است. مطالعۀ اجمالی این کتاب مراتب فضل و درایت و علاقمندی مؤلف را به وطن عزیز و شغل خود ظاهر می‌سازد.

کتاب دارای اطلاعات مفید زیادی از آن شهر و قسمت‌های سرحدی ایران است. برخلاف اغلب مصنفین که بیشتر به کلیات پرداخته و جزئیات را از نظر دور می‌دارند، این فضال وطن‌دوست در این کتاب خود ذره‌ای و دقیقه‌ای فرو‌گذار نکرده و چون در آن اوقات این شهر مورد نزاع بین ایران و عثمانی بوده، این اطلاعات بسیار ضروری و سودمند بود. در صفحه آخر کتاب، در حاشیۀ قسمت بالا، سواد دستخط ناصرالدین شاه در تعریف کتاب و تمجید از مؤلف آن است. این نسخه به خط خود مؤلف می‌باشد.

نویسندۀ اثر میرزا موسی‌خان طباطبایی انصاری، منشی اول وزارت خارجه است. وی به مدت چهار سال کارپرداز وزارت خارجه ایران در وان، حکاری و بتلیس بوده است. تألیف کتاب نتیجه آن سال‌هاست که در پایان آن به سال 1306 ق. تألیف یافته و به ناصرالدین‌شاه قاجاری تقدیم شده است. متأسفانه دربارۀ زیست‌نامۀ نویسنده اطلاعاتی به دست نیاوردیم؛ نه در کتاب‌ها و نه در اسناد. در متن هم هیچ آگاهی‌ای دربارۀ خود و خاندان و ... به دست نمی‌دهد. با این حال آنچه از محتوای این اثر برمی‌آید و به واسطۀ آن می‌توان دربارۀ نویسنده اظهارنظر کرد، این است که او علاوه بر اینکه دولتمردی ایران‌دوست است و به شدت به وطنش عشق می‌ورزد و کاملاً وفادار به دولت قاجاری است؛ دانشمندی است تاریخ‌دان و جغرافیاشناس و اسطوره‌خوان. نیز آشنا به زبان فرانسه و ترکی عثمانی و خط سیاق که به تناسب و به‌جا در متن از آنها استفاده کرده است. شاید به علوم و فنون دیگری نیز آشنا باشد و چون در متن تبلور پیدا نکرده است، بدان آگاهی یافت نشده است.

این متن سرشار از داده‌های بسیار ارزشمند دربارۀ مسئلۀ حدود میان دولتین ایران و عثمانی و تاریخ اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی شرق آناتولی است. نویسنده آگاهی‌هایی که به ویژه در زمینه تشکیلات اداری و تقسیمات منطقه‌ای و مسائل مالی و حقوق و نظام اداری عثمانی‌ها و ولایات مختلف شرق آناتولی ارائه می‌کند، بی‌نظیر و حیرت‌انگیز است. اینکه او چگونه این اطلاعات ارزشمند را به دست آورده است روشن نیست؛ اما بی‌تردید بخشی از آنها مبتنی بر مشاهدات عینی و حضور مؤلف در همان منطقه است.

نویسنده هدف از تألیف این اثر را اینگونه بیان کرده است: «در این مأموریت که مدت چهار سال اقامت و استقلال داشت؛ قوانین مقرره عثمانی را که در صورت عدالت برای پیشرفت خیالات نفسانی در این صفحات موضوع شده است، ملاحظه و مراتب ظلم و تعدیات و عدم آسایش و رفاهیت اهالی را که از اقدامات ادارۀ عدلیه و والی به ظهور رسیده و می‌رسد، مشاهده نموده محض تبریک و تهنیت به هم‌وطنان خود در ضمن دعوت آنها به تضاعف اتصال دعای وحود مقدس همایونی به تنظیم این کتاب مبادرت کرده و بدون اینکه در اساس مواد نقطه انحراف و اختلاف شده باشد، به تشریح حالات کلیه این صفحات اقدام می‌نماید که هم‌وطنان چاکر خانه‌زاد از مراتب عدل و داد شاهنشاه فرخ‌نژاد مستحضر شده، لیلاً و نهاراً در دعاگویی وجود مسعود حضرت شهریاری مواظبت و از توجهات فوق‌الغایات همایونی در شکرگزاری مراقبت داشته باشند».

تصحیح این متن براساس دو نسخه موجود از آن متعلق به کتابخانۀ ملی ایران و کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران انجام شده است. هر دو نسخه تألیف مؤلف است و معلوم نیست نگارش کدام‌یک بر دیگری تقدم دارد. تفاوت در متن دو نسخه بیشتر وجه ویرایشی دارد و نیز در مواردی اعداد و ارقام و تعداد روستاهایی که ذکر شده و نیز ترتیب آنها متفاوت است. تا جایی که امکان داشته، این تفاوت‌های بین دو نسخه در پاورقی توسط مصححان مورد اشاره قرار گرفته است. کوته نوشته «کما» برای نسخۀ کتابخانۀ ملی ایران و «کمدت» را برای نسخۀ کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران در نظر گرفته شده است.

در پاورقی متن هر جا توضیحات ارائه‌شده از طرف مصححان باشد، در انتهای آن قید شده است. هر جا که عنوان مصححان قید نشده باشد، توضیحات از خود مؤلف است.

فهرست مطالب کتاب:

سخن انجمن

سواد دستخط ناصرالدین شاه در اهمیت نسخه

معرفی نسخه

دبیاچۀ مصححان

مقدمۀ مؤلف

نمایه

نظر شما ۰ نظر

نظری یافت نشد.

پربازدید ها بیشتر ...

طنز‌پردازی به زبان ساده؛ علل خنده و فنون و تمرین‌هایی برای طنز‌نویسی

طنز‌پردازی به زبان ساده؛ علل خنده و فنون و تمرین‌هایی برای طنز‌نویسی

محسن سلیمانی

تألیف این کتاب در واقع پاسخی است به نیازی بسیار اساسی در جامعه ما و آن تبیین طنز به روش علمی است. مخ

فریاد آفریقا؛ سروده‌هایی از شاعران تانزانیا (سرزمین فقر و جنگل)

فریاد آفریقا؛ سروده‌هایی از شاعران تانزانیا (سرزمین فقر و جنگل)

به کوشش و گردآوری ریچارد اس. مبالا

این کتاب دربرگیرندۀ مجموعه‌ای از سروده‌های شاعران کشور تانزانیا است؛ سرزمین فقر و جنگل. نمونه‌هایی ز

منابع مشابه بیشتر ...

رویدادنامۀ مختصر پایان شاهنشاهی ساسانی و اوایل اسلام

رویدادنامۀ مختصر پایان شاهنشاهی ساسانی و اوایل اسلام

نصیر الکعبی

این کتاب اولین ترجمۀ انگلیسی از متن اصلی است که با یادداشت‌هایی در مورد نام‌های اشخاص، جریان‌ها و مک

کتاب روضه؛ گزیدۀ مستند روضة الشهدای ملاحسین واعظ کاشفی

کتاب روضه؛ گزیدۀ مستند روضة الشهدای ملاحسین واعظ کاشفی

به سعی و پژوهش محمد حقی

تلألویی که از «روضة الشهدا»ی ملاحسین واعظ کاشفی در نیمه‌های قرن نهم هجری تابیدن گرفت، هم‌چنان مؤثر و