۲۱۷
۹۷
دو رسالۀ عرفانی

دو رسالۀ عرفانی

پدیدآور: مؤلفی ناشناخته و ابوعلی دقاق مصحح: جمشید جعفری جزه ناشر: بنیاد موقوفات دکتر افشار با همکاری نشر سخنتاریخ چاپ: ۱۳۹۷مکان چاپ: تهرانتیراژ: ۱۱۰۰شابک: 0ـ91ـ5942ـ600ـ978 تعداد صفحات: ۱۶۳

خلاصه

این کتاب با مقدمه‌ای که به زندگی و اندیشه‌های دقاق پرداخته شده شروع می‌شود در ادامه دو رسالۀ عرفانی است که برای نخستین بار منتشر می‌شوند.

معرفی کتاب

برای دیدن بخشی از صفحات کتاب، لینک فایل پی دی اف (pdf) را ببینید.

 

ابوعلی دقاق از مشایخ بزرگ تصوف خراسان در قرن چهارم و پنجم هجری است که تاکنون اثری مستقل از وی به دست نیامده و اقوال پراکنده‌ای از او در متون عرفانی از قبیل رسالۀ قشیریه، تذکرۀ‌الاولیاء، کشف‌المحجوب، کشف‌الأسرار و نفخات‌الأنس نقل شده است.

ابوعلی حسن بن علی بن محمد بن اسحاق بن عبدالرحیم بن احمد، معروف به دقاق، از آن رو به این لقب نامیده شده که پدرش آردفروش بوده است. ابوعلی دقاق در نیشابور به دنیا آمد و تحصیلات مقدماتی خود را در همان شهر به پایان برد و در نحو عربی سرآمد همه شد و به ابوعلی نحوی شهرت یافت. وی سپس به علوم اصول پرداخت و بعد از آن به مرو رفت تا در علم فقه تحصیل کند. سفر دقاق به مرو هر انگیزه‌ای داشت، موجب کامیابی و توفیق او شد. او در دوران اقامت در مرو، علاوه بر اینکه در علم فقه به کمال رسید، از محضر محدّثان نامدار خراسان نیز بهره‌مند شد. ظاهراً گرایش عمیق او به تصوف و عرفان در همان سال‌های اقامت در مور آشکار شده است؛ ولی دربارۀ جزئیات زندگی معنوی او در ابتدای سیر و سلوکش چندان اطلاعی در دست نیست.

دقاق در تصوف به مقامی بلند رسید و بزرگان از همه جا در مجلس وعظ او حاضر می‌شدند. مجالس وعظ و ارشاد دقاق بسیار پر جاذبه بوده است. دقاق در همان حال به شهرهای دیگر خراسان از جمله مرو و نسا رفت و آمد می‌کرده و در نقاط مختلف به وعظ و ارشاد می‌پرداخته است.

از ارشاراتی که در منابع آمده می‌توان پی‌برد که دقاق در واپسین روزهای زندگی‌اش دچار شوریدگی و آشفتگی بوده و از همین رو وعظ‌های پرشور او جای خود را به سخنانی ابهام‌آمیز داده است. ابوعلی دقاق در ذی‌حجه یا ذی‌قعدۀ سال 405 هـ.ق در شهر نیشابور درگذشت. در برخی منابع سال وفات او را 406 ذکر کرده‌اند که درست به نظر نمی‌رسد. دقاق در شهر نیشابور دفن شد.

نخستین و مهم‌ترین کتابی که بخش اعظم اقوال و حکایت‌های دقاق را در خود جای داده «رسالۀ قشریه» اثر شاگرد و داماد نامدار او، ابوالقاسم قشیری است. این کتاب با مقدمه‌ای که به زندگی و اندیشه‌های دقاق پرداخته شده شروع می‌شود در ادامه دو رسالۀ عرفانی است که برای نخستین بار منتشر می‌شوند. رسالۀ نخست که به زبان فارسی نوشته شده مفصل‌تر است. در این رساله به مفاهیم مختلف عرفان و تصوف ـ از تعریف صوفی و تصوف تا آداب ظاهری و باطنی آن همچون توکل، زهد، رضا، یقین، طهارت، مرقعه، خانقاه، سماع و ... پرداخته شده است. رسالۀ دوم که به زبان عربی نوشته شده کوتاه‌تر است. این رساله نیز به مفاهیم گوناگون عرفان و تصوف اختصاص دارد. نویسندۀ رسالۀ فارسی را نمی‌شناسیم اما مؤلف رسالۀ عربی ابوعلی دقاق، عارف مشهور سدۀ چهارم و پنجم است.

رسالۀ فارسی در نسخۀ خطی پیش از رسالۀ عربی جای دارد و مفصل‌تر از رسالۀ عربی است و جمعاً شامل هفتاد و هفت ورق است که برگ چپ صفحۀ آخر سفید است و رسالۀ فارسی در برگ راست خاتمه یافته است. هر برگ رساله دوازده و گاه سیزده سطر است. تنها نسخۀ شناخته‌ شدۀ این رساله در کتابخانۀ ظاهریۀ دمشق نگهداری می‌شود. موضوع و محتوای رسالۀ فارسی عرفان و تصوف است. مؤلف در آغاز می‌گوید که این رساله را به تقاضای دوستانی فرآهم آورده که «از سر صدق مدت‌ها بود تا طبع این ضعیف را تقاضا می‌کردند تا جمعی سازم در طریقت و حالات اهل حقیقت». وی سپس فصلی در باب تعریف صوفی و فضیلت صوفیان می‌آورد و سخنان برخی از مشایخ را در این باره نقل می‌کند. شبلی، حلاج، بایزید، معروف کرخی، ابوحفص نیشابوری و امام جعفر صادق (ع) از جمله کسانی هستند که تعریف‌شان از تصوف در این فصل آمده است. مؤلف به نقل این تعارف اکتفا نمی‌کند و با بررسی آنها ده ویژگی یا صفت برای صوفی واقعی قائل می‌شود. مؤلف سخن خود را به آیه و حدیث و گفتار بزرگان و گاه حکایتی در باب ایشان می‌آراید. وی پس از بیان ویژگی‌های صوفی و فضیلت‌های صوفیان و برتری آنان بر دیگران که در واقع حکم مقدمه رساله را دارد، وارد اصل بحث خود می‌شود و فهرست مطالب رساله را بیان می‌کند.  شیوۀ مؤلف بدین‌گونه است که در آغاز هر فصل در باب اهمیت موضوع مورد بحث سخن می‌گوید و گاه آیه یا حدیثی مرتبط با آن را نیز می‌آورد و سپس با ذکر سخنان و احوال و حکایت‌های متناسب، موضوع را شرح و بسط می‌دهد. برخی نکات در باب طرز معاشرت صوفیان با یکدیگر و ... هم در متن آمده که از نظر اجتماعی و تاریخی اهمیت دارد.

نثر فارسی رساله، در مجموع، شبیه به نثرهای صوفیانۀ حدود قرن هشتم است. مؤلف به ایجاز گرایش دارد. این ویژگی در سخنان نقل شده از عارفان نمود بیشتری دارد. مؤلف به آرایه‌های ادبی و صنعتگری تمایلی ندارد و اگر از چند مورد معدود اضافۀ تشبیهی و استعاره‌های متداول و کنابیه‌های رایج هجون «بند کاهلی گشادن»، «شکفتن گل جِدّ» و ... صرف‌نظر کنیم آرایه و صنعتی در متن دیده نمی‌شود. تمایل مؤلف به استفاده از واژه‌های عربی آشکار است. برخی ویژگی‌های واژگانی سبک خراسانی مانند به کار بردن «با» به معنی «به» هم در متن دیده می‌شود.

رسالۀ عربی بسیار مختصر است. این رساله شامل هفت برگ است که پس از رسالۀ فارسی قرار گرفته‌اند. این رسالۀ موجز نیز همچون رسالۀ مفصل فارسی فاقد انجامه و نام کاتب است، اما برخلاف رسالۀ فارسی، نام نویسنده در خطبۀ آغاز رساله آمده است. ظاهراً به این دلیل که باب اول یا سخن نخست دقاق در این رساله در باب توبه و انابه است کل رساله را کتاب الاناب نامیده است. دقاق در این رساله مختصر در باب موضوعاتی همچون انابت، ارادت، تقوی، فقر، زهد، رضا، مراقبه، خوف، رجاء، شوق و انس سخن می‌گوید. وی بابی کوتاه برای هر یک از این موضوعات تدوین کرده است که برخلاف رسالۀ فارسیی هیچ نقل و قولی از مشایخ صوفیه یا حکایتی دربارۀ آنان یا حتی حدیثی دربارۀ موضوع مورد نظر در آنها دیده نمی‌شود. البته گهگاه آیه‌ای از قرآن در لابه‌لای سخن او آمده است. در رسالۀ فارسی پیری آگاه به سیر و سلوک و مراحل آن کتابی راهنما و آموزنده را که آکنده از اقوال و حکایات مشایخ و آیات و احادیث است برای مبتدیان فراهم آورده است و به همین دلیل سخنان او جنبه‌‌ای ملموس و تعلیمی دارد، اما در رسالۀ عربی پیری کاردان و آزموده چکیدۀ تجارت و ادارک‌ها و دریافت‌های خود از برخی مفاهیم عرفانی را به زبانی انتزاعی و غیرملموس با اهل فن و آشنایان طریق معرفت در میان می‌گذارد.

نثر عربی رساله ـ به‌جز یک دو مورد ـ کاملاً خوانا، سالم و فصیح است. نویسنده یا کاتب در اعراب‌گذاری و درست‌نویسی سنگ تمام گذاشته و یکی از خواناترین متن‌ها را فراهم آورده است. ایجاز و فشردگی نثر عربی موجب شده است که ترجمۀ آن به فارسی چندان آسان نباشد.

فهرست مطالب کتاب:

اشاره

مقدمه زندگی و اندیشه‌های دقاق

دو رسالۀ عرفانی منسوب به دقاق

متن رسالۀ فارسی

متن رسالۀ عربی

ترجمۀ رسالۀ عربی

تعلیقات

فهرست آیات

فهرست احادیث

فهرست لغات و تعبیرات

فهرست نام کسان

فهرست نام کتاب‌ها در متن

فهرست نام جای‌ها

فهرست عبارت‌های عربی و دعاها و مأثورات

فهرست اشعار عربی

مشخصات منابع و مآخذ

نظر شما ۰ نظر

نظری یافت نشد.

پربازدید ها بیشتر ...

اعتبار در تفسیر

اعتبار در تفسیر

اریک دونالد هرش

این کتاب يكي از مهم‌ترين آثار در قلمرو هرمنوتيك در فلسفه معاصر است.

احیاگر میراث: یادنامه استاد عبدالله نورانی

احیاگر میراث: یادنامه استاد عبدالله نورانی

گروه نویسندگان به اهتمام احد فرامرز قراملکی و همکاری مستانه کاکایی

این کتاب دربرگیرندۀ مجموعه مقالاتی است که به پاسداشت تلاش‌های علمی استاد عبدالله نورانی فراهم آمده ا