بازدید 1070 بار
پنجشنبه 30 دی ماه 1395

نام شما:

 

ایمیل:

ایمیل ها را با (,) از هم جدا کنید

 

ارسال یک پیام شخصی:

گنج روز نیاز: گزیدۀ طبقات الصوفیۀ خواجه عبدالله انصاری
گنج روز نیاز: گزیدۀ طبقات الصوفیۀ خواجه عبدالله انصاری
نویسنده: با گزینش و توضیح محمدسرور مولایی
ناشر: معین
تاریخ چاپ: 1392
مکان چاپ: تهران
تیراژ: 2200
شابک : 2ـ078ـ165ـ964ـ978
تعداد صفحات: 149
خلاصه: طبقات الصوفیه حاصل تقریرها و بیانات خواجه در حلقه‌های درس و تذکیر او برای مریدان در آن حلقه‌ها بوده و غرض از املا و تقریر آن، ارشاد و تعلیم مریدان بوده است که در این کتاب گزیده‌ای از آن آورده شده است.
گنج روز نیاز: گزیدۀ طبقات الصوفیۀ خواجه عبدالله انصاری
کتاب
گنج روز نیاز: گزیدۀ طبقات الصوفیۀ خواجه عبدالله انصاری
نویسنده: با گزینش و توضیح محمدسرور مولایی
ناشر: معین
تاریخ چاپ: 1392
مکان چاپ: تهران
تیراژ: 2200
شابک : 2ـ078ـ165ـ964ـ978
تعداد صفحات: 149
خلاصه: طبقات الصوفیه حاصل تقریرها و بیانات خواجه در حلقه‌های درس و تذکیر او برای مریدان در آن حلقه‌ها بوده و غرض از املا و تقریر آن، ارشاد و تعلیم مریدان بوده است که در این کتاب گزیده‌ای از آن آورده شده است.

از میان آثار متعددی که به خواجه عبدالله انصاری منسوب است، برخی را خود او در تألیفات دیگر خویش نام برده است؛ مانند مناقب احمد حنبل، مناقب اهل آثار، کتاب القواعد، کتاب الفاروق فی الصفات، کتاب القدریه، تکفیر الفهمیه که از آنها در کتاب ذم الکلام خویش نام برده است. مورخان و مترجمان احوال او چون ابن رجب و سبکی و ذهبی نیز این کتاب‌ها را در شمار تألیفات پیر هرات یاد کرده‌اند. در این منابع نام دو اثر دیگر او اربعون فی التوحید و اربعون فی السّنه نیز آمده است. بر این تعداد منازل السائرین، صد میدان و طبقات الصوفیه را که در انتساب آنها به پیر هرات تردیدی وجود ندارد، باید افزود. جز اینها تعداد زیادی رساله‌های فارسی و تازی به پیر هرات منسوب است که در درستی نسبت بعضی از آنها تردید وجود دارد و بایستی پس از بررسی و تحقیق دقیق و همه‌جانبه در ویژگی‌های زبان و شیوه‌های بیان و اندیشه‌های موجود و ساختار آنها در باب آن رساله‌ها اظهارنظر کرد.

اما طبقات الصوفیه که حکایات و قصه‌های آن در این دفتر گردآوری و توضیح داده شده، تألیف مستقیم پیر هرات نیست؛ یعنی خواجه عبدالله انصاری با طرح خاص قلم در دست نگرفته تا کتابی با مقاصد معین تألیف کند. این کتاب حاصل تقریرها و بیانات او در حلقه‌های درس و تذکیر او برای مریدان حاضر در آن حلقه‌ها بوده است. غرض از املا و تقریر آن ارشاد و تعلیم مریدان بوده است. آنچه پیر می‌گفته، مرید یا مریدانی می‌نوشته‌اند و بدین گونه طبقات الصوفیه پدید آمده است. به همین لحاظ این کتاب از نظر ساختاری با کتاب‌های دیگر که در آن قصد نویسنده، تألیف و تصنیف اثر بوده است و مخاطبان غایب در نظر بوده‌اند، تفاوت‌ها دارد.

یکی از منابعی که پیر هرات به هنگام تقریر احوال و اقوال مشایخ بدان نظر داشته است، طبقات الصوفیه شیخ عبدالرحمن سلمی نیشابوری بوده است. از همین روی مشابهت‌هایی میان این دو کتاب می‌توان یافت؛ اما آن کتاب تنها مرجع و منبع پیر هرات نبوده است. وی اطلاعات بسیاری از منابع دیگر که قریب ده تا از آنها را در طبقات الصوفیه نام برده است و همچنین آنچه را که از پیران و مشایخ دیده و شنیده و به یاد داشته است، به هنگام تقریر بدان افزوده است. روش طبقه‌بندی سلمی در طبقات الصوفیه رعایت نشده است.

مشایخ و پیران بسیاری از طبقات دیگر و حتی کسانی که نزدیک به دوره و معاصر پیر هرات بوده‌اند به سبب تداعی نام‌ها یا قول‌ها و حکایات در طبقه‌بندی یاد شده‌اند که اصولاً نباید در آنجا قرار داده شوند. این تداعی‌ها و اطلاعات فراوانی که پیر هرات از مشایخ داشته، سبب شده تعداد آنان در طبقات الصوفیۀ او بیش از سه برابر طبقات سلمی باشد. افزون بر آن در طبقات الصوفیۀ پیر هرات فصل‌های مستقلی در مباحث عمدۀ عرفان و تصوف وجود دارد که در طبقات سلمی نیست. مهم‌ترین وجه امتیاز طبقات الصوفیه با منابع دیگر عرفان و تصوف از جمله طبقات الصوفیۀ سلمی آن است که پیر هرات به هنگام بیان احوال و تقریر اقوال پیران و مشایخ، آن احوال و گفته‌ها را مورد نقد و تفسیر و تحلیل و مقایسه با دیگر مشایخ قرار می‌دهد و به این ترتیب باریکی‌های سخنان و احوال آنان و تفاوت احوال و مقامات روندگان را به مریدان و شاگردان باز می‌نماید.

داستان‌ها و حکایات انواع و اقسام گوناگون دارد که در آثار مختلف از آنها استفاده‌های گوناگون می‌شود. در طبقات الصوفیۀ خواجه عبدالله داستان‌ها و حکایت‌های مشایخ صوفیه و احوال ایشان بیشتر برای اطلاع مریدان از احوال پیران و تعلیم و ارشاد آنان و آشنایی با مراحل سیر و سلوک و دشواری‌های راه و آداب و رسوم اهل طریقت و پاره‌ای از رخدادهای تاریخی و برخورد مشایخ با آن رخدادهاست و غرض از نقل و نقد اقوال و احوال آنان نیز بیان دقایق و نکات و ظرایفی است که به صورت فشرده و غالباً رمزوار بیان شده است و پیری می‌باید تا آنها را برای مریدان بشکافد. خواجه چنین می‌کند و گاه چند گفته را با یکدیگر مقایسه می‌کند و خود نیز در آن باب چیزی می‌افزاید.

از آنجا که تقریرات پیر هرات را در این حلقه‌ها مرید یا مریدانی یادداشت می‌کرده‌اند، تعدادی از این حکایت‌ها و قصه‌ها به دلیل شهرت یا معروف بودن یا به دلیل سرعت در کار یادداشت‌برداری یا به دلیل تکرار شدن در متن قید نشده است و نویسنده با ذکر القصه یا الحکایه به احتمال آنکه بعدا آن را کامل خواهد کرد و خواهد نگاشت، از آن درگذشته است. این روش در مورد تعدادی از شعرهای عربی کتاب نیز اعمال شده که نویسنده با قید البیت یا البیتان از نوشتن آنها به هنگام یادداشت تقریرهای پیر چشم پوشیده است.

پاره‌ای از ویژگی‌های گویش هروی سدۀ پنجم در طبقات الصوفیه محفوظ مانده است و به همین سبب گفته می‌‌شود پیر هرات تقریرات خویش را به گویش هروی بیان می‌کرده است. برخی از این ویژگی‌ها در ساختمان دستوری است و پاره‌ای در واژگان که هر دو صورت آن بازمانده و تحول یافتۀ زبان فارسی در دوره‌های قبل است و محدود به شهر هرات و پیرامون آن نیز نمی‌شود، بلکه نمونه‌های آن را در متن‌های دیگر هم‌زمان یا پیش و پش از طبقات الصوفیه که در خراسان نگاشته شده، می‌توان یافت. از منظر پژوهش‌های دستور تاریخی زبان فارسی و گنجینۀ واژگان نیز متن طبقات الصوفیه غنیمتی ارجمند است.

فهرست مطالب کتاب بدین ترتیب است:

خواجه عبدالله انصاری و آثار او

گزیدۀ متن طبقات الصوفیه

گزیده‌ای از سخنان مشایخ

چند پاره مناجات