بازدید 1431 بار
چهارشنبه 06 بهمن ماه 1395

نام شما:

 

ایمیل:

ایمیل ها را با (,) از هم جدا کنید

 

ارسال یک پیام شخصی:

نقد زرین: شعر و شاعران در آثار دکتر عبدالحسین زرین‌کوب
نقد زرین: شعر و شاعران در آثار دکتر عبدالحسین زرین‌کوب
نویسنده: نرجس افشاری
ناشر: سخن
تاریخ چاپ: 1393
مکان چاپ: تهران
تیراژ: 1650
شابک : 1_675_372_964_978
تعداد صفحات: 360
خلاصه: نویسنده در این تحقیق درصدد این بوده است تا مقاله‌هایی را که مرحوم دکتر عبدالحسین زرین‌کوب دربارۀ شعر یا دربارۀ شاعران فارسی نوشته است، از نظرگاه‌های مختلف بررسی کند. تعداد این مقاله‌ها در آثار زرین‌کوب به پنجاه می‌رسید که همگی مورد بررسی قرار گرفته‌اند. از پنجاه مقالۀ مورد بررسی، یازده مقالۀ آن دربارۀ شعر و 39 مقالۀ دیگر دربارۀ شاعران است.
نقد زرین: شعر و شاعران در آثار دکتر عبدالحسین زرین‌کوب
کتاب
نقد زرین: شعر و شاعران در آثار دکتر عبدالحسین زرین‌کوب
نویسنده: نرجس افشاری
ناشر: سخن
تاریخ چاپ: 1393
مکان چاپ: تهران
تیراژ: 1650
شابک : 1_675_372_964_978
تعداد صفحات: 360
خلاصه: نویسنده در این تحقیق درصدد این بوده است تا مقاله‌هایی را که مرحوم دکتر عبدالحسین زرین‌کوب دربارۀ شعر یا دربارۀ شاعران فارسی نوشته است، از نظرگاه‌های مختلف بررسی کند. تعداد این مقاله‌ها در آثار زرین‌کوب به پنجاه می‌رسید که همگی مورد بررسی قرار گرفته‌اند. از پنجاه مقالۀ مورد بررسی، یازده مقالۀ آن دربارۀ شعر و 39 مقالۀ دیگر دربارۀ شاعران است.

یکی از محققان و منتقدان موفق شعر و ادب فارسی معاصر، مرحوم دکتر عبدالحسین زرین‌کوب است؛ زیرا امروزه کمتر کتاب و مقالۀ تحقیقی می‌توان یافت که دربارۀ شعر و ادب فارسی نوشته شود و در منابع و مآخذ آن به اثری از آثار او اشاره نشده باشد؛ از این رو بررسی چگونگی رمز موفقیت وی در مقاله‌ها از نظر محتوا، روش تحقیق، استدلال، تدوین و نگارش می‌تواند معیارهایی را به دست دهد که برای استفادۀ دانشجویان و محققان مفید واقع شود. به همین منظور نویسنده در این تحقیق در صدد این بوده است تا مقاله‌هایی را که وی دربارۀ شعر یا دربارۀ شاعران فارسی نوشته است، از نظرگاه‌های مذکور بررسی کند. تعداد این مقاله‌ها در آثار زرین‌کوب به پنجاه می‌رسید که همگی مورد بررسی قرار گرفته‌اند. از پنجاه مقالۀ مورد بررسی، یازده مقالۀ آن دربارۀ شعر و 39 مقالۀ دیگر دربارۀ شاعران است.

در فصل اول که دربردارندۀ یازده مقاله دربارۀ شعر است، بررسی هر مقاله به دو بخش تقسیم شده است: در بخش اول، خلاصۀ مطالب مهم بر اساس ترتیب بیان آنها در هر مقاله آمده و به تناسب موضوع عنوان‌گذاری شده است. در بخش دوم به بررسی مقاله‌ها از وجوه مختلف صورت و معنی پرداخته شده و نکات گفتنی و قابل تأمل دربارۀ هر مقاله از قبیل زبان، شیوۀ بیان، ساختار بیان مطلب و محتوا بیان شده است.

با توجه به اینکه شیوۀ بیان در مقاله‌هایی که دربارۀ شعر نوشته شده، غالباً استنادی است، یعنی زرین‌کوب در بیان مطالب از آراء و اقوال صاحب‌نظران به طور وسیع و متنوعی بهره برده و نقل‌قول‌ها و یادکردهایی که از اشخاص مختلف ایرانی و غیرایرانی در هر مقاله وجود دارد، حائز اهمیت است، قبل از بررسی هر مقاله نقل قول‌ها و یادکردهای موجود در آن از نظر کمی و کیفی طی جدول‌هایی جداگانه ارائه شده است. افزون بر اینکه از آنجا که گاهی در ضمن مطالب مقاله‌ها از مکان‌ها، کتاب‌ها، مکاتب فکری، هنری و مانند آنها یادشده که توجه به آنها لازم بود و موارد مذکور ذیل هیچ کدام از جدول‌های یادشده قرار نمی‌گرفت، اطلاعات مورد اشاره در جداول جداگانه‌ای ارائه شد.

در فصل دوم تعداد 39 مقاله که زرین‌کوب دربارۀ شاعران نوشته، بررسی شده است. در این فصل بررسی هر مقاله به سه بخش تقسیم شده است. بخش اول به بیان ساختار و ترتیب بیان مطالب در آن مقاله اختصاص یافته است. هدف از ارائۀ ساختار این است که اولاً خواننده از مطالب اساسی موجود در هر مقاله به طور اجمالی آگاهی یابد و ثانیاً با سیر بیان آنها آشنا شود. مثلاً با وجود آنکه همۀ مقاله‌هایی که دربارۀ شاعران نوشته شده، دارای شباهت موضوعی هستند، در ساختارهای متنوع و گوناگونی ارائه شده‌اند و سیر بیان مطالب در هر مقاله با مقالۀ دیگر متفاوت است.

به منظور معرفی و دستیابی به روش و شیوۀ غالب در ساختار بیان مطلب در این مقاله‌ها، نخست تمام مطالب مطرح شده در هر مقاله را ذیل ساختاری با عنوان‌هایی مشترک و کلی ارائه شده است؛ البته برای اینکه هر مطلب ذیل عنوان متناسب با خودش قرار گیرد، به ناچار گاه اندک تفاوتی بین ترتیب مطالب مقاله، با ترتیب ذکر آنها در دسته‌بندی ارائه شده برای نشان‌دادن ساختار به وجود آمده است؛ به طور مثال در یک مقاله ممکن است ابتدا از ویژگی‌های شعر یک شاعر سخن رفته باشد، پس از آن زندگی شاعر بررسی شده و دوباره به ویژگی‌هایی چند از سروده‌های او اشاره شده باشد. در چنین مواردی برای جلوگیری از تکرار عنوان و به‌دست‌دادن خلاصه‌ای منسجم، خلاصه مطالبی که پس از زندگی شاعر دربارۀ ویژگی‌های شعری در مقاله آمده، در مبحث ساختار به قبل از موضوع زندگی و ذیل عنوان «ویژگی‌های شعری» احاله شده‌است.

نکتۀ مهم دیگر اینکه در معرفی آثار شاعر، گاه پس از معرفی کلی آثار در ذیل عنوان «آثار»، برای بعضی از آثار مهم شاعر نیز به طور جداگانه بحث خاصی ذیل عنوان آن اثر به طور اختصاصی آمده است؛ مثلاً در مقاله «سعدی، شیخ شیراز» پس از عنوان «آثار»، عنوان «گلستان» و «بوستان» آمده است. دلیل تفکیک این دو اثر در ذیل عنوان «آثار»، این است که در این مقاله از گلستان و بوستان به تفصیل سخن رفته و از حد یک یادکرد ساده تجاوز کرده است؛ بنابراین با توجه به تأکید زرین‌کوب بر اهمیت آنها، این آثار جداگانه معرفی شده‌اند.

دیگر اینکه در این بخش، مباحث مربوط به «درون‌مایه» در ذیل عنوان «ویژگی‌های شعری» ارائه نشده است، بلکه خود عنوان مستقلی دارد؛ زیرا در مقاله‌هایی که دربارۀ شاعران نوشته شده، بیشتر مطالب به درون‌مایه‌ها و مضامین سروده‌ها و اندیشه‌های شاعران اختصاص یافته است و این مطالب غالباً شیوه بیان را تحت تأثیر قرار داده و از نظر لفظی و معنوی نقش مهمی در فراز و فرود بیانی مقاله‌ها داشته است؛ بنابراین در این بخش مراد از عنوان «ویژگی‌های شعری» بررسی سروده‌ها و آثار از نظر لفظی و صوری است و از نظر محتوا به طور مفصل و مجزا سخن رفته است. افزون بر این گاه در مقاله‌ها معرفی آثار شاعران و بررسی آنها از جهات لفظی و معنایی به گونه‌ای با هم ترکیب شده‌اند که تفکیک و ارائۀ آنها ذیل عنوان‌هایی جداگانه غیر ممکن است؛ از این رو این مطالب ذیل عنوان «معرفی و بررسی آثار» آورده شده است که البته تعداد آنها معدود است. در این بخش پس از بیان عنوان‌های کلی که با حروف ابجد شماره‌گذاری شده‌اند، عنوان‌های موضوعاتی که در بخش خلاصه آمده، ذکر شده است تا خواننده با نگاهی به ساختار، علاوه بر سیر بیان مطالب از محتوا و مطالب مطرح شده در مقاله نیز آگاهی یابد.

در بخش دوم از فصل دوم خلاصۀ مطالب موجود در هر مقاله، بر اساس سیر بیان آنها در ساختار ارائه شده و هر مطلب متناسب با موضوع عنوان‌گذاری شده است.

بخش سوم، ذیل عنوان «بررسی» به بیان نکات شایان ذکر و قابل تأمل در مقاله‌ها از نظر صوری و معنایی اختصاص یافته است. در این بخش گاه محتوای یک مقاله دربارۀ یک شاعر با سایر نوشته‌های خود زرین‌کوب یا دیگران دربارۀ آن شاعر مقایسه شده است. زیرعنوان‌های این بخش به ترتیب عبارتند از: «زبان و شیوۀ بیان»، «ساختار»، «محتوا»، «مقایسه» و «ارجاعات».

گفتنی است که برخلاف مقاله‌های مربوط به شعر که ارجاعات آنها بیشتر به آثار و سخنان صاحب‌نظران خارجی است، در مقاله‌های مربوط به شاعران ارجاعات اغلب مربوط به منابع ایرانی یا اسلامی است و کمتر به منابع خارجی ارجاع داده شده است. البته گفتنی است تعداد نقل قول‌ها در مقاله‌های مربوط به شاعران نسبت به مقاله‌های مربوط به شعر بسیار محدود است.

در فصل سوم نتایج مجموعۀ بررسی‌های به عمل آمده دربارۀ مقاله‌های مربوط به شعر و شاعران از وجوه مختلف زبان و شیوۀ بیان، ساختار بیان مطلب و محتوا با ارائۀ جداول و نمودارهایی آمده است و اصول کمی روش تحقیق و مقاله‌نویسی و معیارهایی که زرین‌کوب در نوشتن مقاله‌ها از آنها بهره گرفته و عمدتاً به موفقیت وی در نگارش این مقاله‌ها منجر شده، به طور مستند و مستدل بیان شده است. در این فصل از تجزیه و تحلیل آمار توصیفی به ویژه در بررسی سبک مقالات بهره گرفته شده و امکان معرفی روش‌های غالب در مقاله‌ها را فراهم کرده است.

فهرست مطالب این کتاب بدین قرار است:

فصل اول: مقدمه

فصل دوم: بررسی مقاله‌های مربوط به شعر: آیندۀ شعر؛ شعر و عالم واقع؛ سخنی دربارۀ نقد شعر؛ دربارۀ روش نقد شعر؛ نقدالشعر در یونان و روم؛ تاریخچۀ نقدالشعر در ایران؛ دربارۀ ماهیت شعر؛ نقدالشعر در اروپا؛ دربارۀ تأثیر شعر؛ دربارۀ شعر سره؛ دربارۀ تأثیر شعر.

فصل سوم: بررسی مقاله‌های مربوط به شاعران: سعدی در اروپا؛ منوچهری، شاعر طبیعت؛ خیام، پیر نیشابور؛ ملاحظاتی درباب شیخ عطار؛ شصت و دو (دربارۀ مولانا و شمس)؛ اقبال، شاعر شرق؛ پروین، زنی مردانه در قلمرو شعر و عرفان؛ ابن یمین، دهقان شاعر؛ امیر خسرو، طوطی هند؛ انوری، پیامبر ستایش‌گران؛ بهار، ستایش‌گر آزادی؛ جامی، عارف جام؛ حافظ، خواجۀ رندان؛ خاقانی، درودگر شروان؛ رودکی، شاعر روشن‌بین؛ سعدی، شیخ شیراز؛ سنایی، شوریده‌ای در غزنه؛ صائب، زایر هند؛ عطار، پیر اسرار؛ فرخی، شاعری از سیستان؛ مسعود سعد، شاعر زندانی؛ جلال‌الدین مولوی، ملای روم؛ ناصرخسرو، آوارۀ یمگان؛ نظامی، داستان‌سرای گنجه؛ امیرخسرو دهلوی، شاعر و منتقد؛ نظامی گنجوی، در جستجوی ناکجاآباد؛ فردوسی، آفریدگار رستم؛ دربارۀ عطار؛ امیر معزی، مادحی کشتۀ ممدوح؛ بهار و ادب فارسی؛ بیدل، شاعر اندیشه‌ها؛ دقیقی، مدحت‌گر یا حماسه‌پرداز؛ دهخدا، شاعر یا استاد شعر؛ فخری گرگانی، پیشرو شعر بزمی؛ قاآنی، شاعر بی‌بندوبار؛ قطران تبریزی، پیشرو فارسی‌گویان آذربایجان؛ هاتف، شاعر دوستی‌ها؛ سعدی، شاعر و معلم اخلاق؛ صدای بال سیمرغ.

فصل چهارم: تحلیل و نتیجه‌گیری.